Đưa nghiên cứu Việt Nam học vào thực tiễn: Học viên cao học, nghiên cứu sinh thực hành phương pháp Khu vực học tại Bách Cốc

Hoạt động là một nội dung quan trọng trong đào tạo, nghiên cứu sau đại học, tạo điều kiện để học viên cao học, nghiên cứu sinh và các nhà nghiên cứu trực tiếp tiếp cận không gian làng xã, đời sống cộng đồng và thực tiễn phát triển nông thôn Việt Nam; qua đó thực hành các phương pháp của Khu vực học và phương pháp nghiên cứu liên ngành ngay trên địa bàn nghiên cứu.
Theo chương trình, đoàn khảo sát gồm các nhà khoa học, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học đến từ Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan và Ý. Thành phần tham gia cho thấy rõ tính chất quốc tế và liên ngành của hoạt động nghiên cứu, đào tạo Việt Nam học tại Viện và các đơn vị đối tác.
Bách Cốc – một “phòng thí nghiệm” thực địa của nghiên cứu Khu vực học
Điểm nhấn của chương trình là hoạt động tìm hiểu Chương trình nghiên cứu Bách Cốc, một chương trình nghiên cứu Khu vực học được triển khai liên tục từ năm 1993 đến nay. Trong hơn ba thập niên, Bách Cốc đã trở thành một địa bàn nghiên cứu có giá trị, cho phép các nhà khoa học theo dõi trong thời gian dài những biến đổi của một cộng đồng nông thôn Việt Nam trên nhiều phương diện: không gian làng xã, sản xuất nông nghiệp, tổ chức kinh tế hợp tác, đời sống cộng đồng, văn hóa và quá trình phát triển nông thôn.
Chương trình khảo sát năm nay được xây dựng với mục tiêu không chỉ “đi thực tế” mà quan trọng hơn là giúp người học hiểu cách thức biến thực địa thành tư liệu và vấn đề nghiên cứu. Theo định hướng của chương trình, các học viên, nghiên cứu sinh được tiếp cận trực tiếp với không gian tự nhiên – văn hóa làng xã, hoạt động sản xuất, tổ chức kinh tế hợp tác và đời sống cộng đồng; đồng thời kết nối những quan sát thực địa với các vấn đề của Khu vực học, Việt Nam học và nghiên cứu phát triển nông thôn.
Sáng ngày 23/8, tại HTX Cốc Thành, GS.TS. Momoki Shiro chủ trì phiên giới thiệu và trao đổi chuyên môn về Chương trình nghiên cứu Bách Cốc cùng GS.TS. Yanagisawa Masayuki và ông Bùi Văn Quý, Chủ nhiệm HTX Cốc Thành.
GS.TS. Yanagisawa Masayuki giới thiệu những nội dung chính của Chương trình nghiên cứu Bách Cốc, trong đó nhấn mạnh cách tiếp cận Khu vực học và phương pháp liên ngành được vận dụng trong quá trình nghiên cứu. Với một địa bàn được theo dõi liên tục trong thời gian dài, Bách Cốc cho phép người nghiên cứu quan sát một cách trực tiếp và có hệ thống sự vận động của cộng đồng địa phương, đồng thời đặt những biến đổi đó trong mối quan hệ giữa lịch sử, kinh tế, xã hội, văn hóa, môi trường và con người.
Từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu trực tiếp tham gia chương trình trong nhiều năm, những vấn đề về phương pháp nghiên cứu được trình bày không chỉ ở phương diện lý thuyết mà gắn chặt với những trường hợp, tư liệu và kinh nghiệm nghiên cứu cụ thể tại Bách Cốc. Đây chính là giá trị đặc biệt của việc đưa lớp học và hoạt động nghiên cứu ra thực địa.
Tiếp đó, ông Bùi Văn Quý giới thiệu về lịch sử địa phương, quá trình hình thành và phát triển của HTX Cốc Thành, những thay đổi trong tổ chức sản xuất cũng như quá trình phối hợp giữa HTX, người dân và các nhà nghiên cứu trong Chương trình Bách Cốc suốt hơn 30 năm qua. Những thông tin từ người trực tiếp tham gia và chứng kiến quá trình vận động của địa phương đã bổ sung một nguồn tư liệu thực địa đặc biệt quan trọng đối với các nhà nghiên cứu.
Từ trao đổi chuyên môn đến thực hành phương pháp nghiên cứu
Phần trao đổi sau các bài giới thiệu diễn ra sôi nổi với nhiều câu hỏi chuyên môn từ các học viên cao học và nghiên cứu sinh. Các câu hỏi tập trung vào những vấn đề liên quan đến cách lựa chọn địa bàn nghiên cứu, phương pháp tiếp cận cộng đồng, việc theo dõi biến đổi của một địa bàn trong thời gian dài, mối quan hệ giữa các nguồn tư liệu và quan sát thực địa, cũng như cách kết hợp các phương pháp khác nhau trong nghiên cứu Khu vực học.
GS.TS. Momoki Shiro, GS.TS. Yanagisawa Masayuki và ông Bùi Văn Quý lần lượt trao đổi, giải đáp cụ thể từng vấn đề, từ góc độ của nhà nghiên cứu và người trực tiếp tham gia đời sống, hoạt động của địa phương. Qua đó, các học viên và nghiên cứu sinh không chỉ được tiếp nhận thêm thông tin về Bách Cốc mà còn có cơ hội nhận diện rõ hơn cách đặt câu hỏi nghiên cứu, cách tiếp cận đối tượng và cách kiểm chứng những nhận định khoa học bằng tư liệu thực địa.
Đây cũng là một trong những mục tiêu cốt lõi của chương trình: kết nối tri thức và phương pháp Khu vực học với thực tiễn địa phương, phục vụ trực tiếp hoạt động giảng dạy, học tập và nghiên cứu về Việt Nam học.
Sau phiên trao đổi, các giáo sư cùng ông Bùi Văn Quý và cán bộ HTX Cốc Thành trực tiếp đưa đoàn học viên, nghiên cứu sinh đi khảo sát thực địa. Thay vì chỉ quan sát một địa điểm đơn lẻ, đoàn tiếp cận nhiều không gian khác nhau của cộng đồng Bách Cốc, từ di tích lịch sử, làng xóm, chợ Gạo đến các cánh đồng trồng rau, cánh đồng lúa và những không gian sản xuất, sinh hoạt của người dân.
Qua hành trình thực địa, người học có điều kiện quan sát trực tiếp cảnh quan nông thôn, phương thức sản xuất nông nghiệp, hoạt động trao đổi hàng hóa, đời sống cộng đồng và những biểu hiện của quá trình phát triển nông thôn. Các nội dung khảo sát được đặt trong một chỉnh thể liên kết giữa không gian – con người – kinh tế – xã hội – văn hóa, qua đó thể hiện rõ tinh thần liên ngành của phương pháp Khu vực học.
Đặc biệt, hoạt động khảo sát được tiến hành theo phương thức kết hợp giữa nghe giới thiệu, trao đổi trực tiếp với Ban Quản trị và thành viên HTX, quan sát thực địa, ghi chép và trao đổi với người dân. Người học được hướng dẫn kết nối những gì quan sát được tại thực địa với các vấn đề nghiên cứu về Khu vực học, Việt Nam học và phát triển nông thôn.
Như vậy, thực địa không đơn thuần là một chuyến tham quan. Mỗi cảnh quan, hoạt động sản xuất, không gian cộng đồng hay câu chuyện của người dân đều có thể trở thành một “mảnh ghép” để người nghiên cứu nhận diện cấu trúc, quá trình vận động và những biến đổi của một khu vực cụ thể.
Mở rộng không gian nghiên cứu từ làng xã đến văn hóa – tín ngưỡng
Trong ngày 24/8, chương trình tiếp tục với hoạt động tham quan, khảo sát Quần thể di tích Phủ Dầy. Nếu Bách Cốc cung cấp cho người học một địa bàn tiêu biểu để quan sát đời sống nông thôn, tổ chức kinh tế và những biến đổi của cộng đồng, thì Phủ Dầy mở rộng hướng tiếp cận sang không gian lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Đoàn khảo sát tìm hiểu không gian di tích, kiến trúc, lịch sử hình thành và các thực hành tín ngưỡng gắn với Phủ Dầy; đồng thời tiếp cận Phủ Dầy như một không gian văn hóa – tín ngưỡng tiêu biểu của vùng đồng bằng Bắc Bộ, gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt. Chương trình cũng giới thiệu giá trị của thực hành tín ngưỡng này trong hệ thống di sản văn hóa của Nam Định và việc “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016.
Việc kết nối hai địa bàn khảo sát – Bách Cốc và Phủ Dầy – giúp mở rộng cách nhìn của người học về nghiên cứu Việt Nam. Từ một cộng đồng nông thôn cụ thể với những vấn đề về sản xuất, kinh tế hợp tác và đời sống xã hội, người học tiếp tục tiếp cận một không gian văn hóa – tín ngưỡng có chiều sâu lịch sử. Qua đó, các vấn đề nghiên cứu được đặt trong những mối quan hệ rộng hơn giữa con người, cộng đồng, không gian, lịch sử, văn hóa và quá trình phát triển.
Tiếp nối truyền thống hợp tác quốc tế trong đào tạo và nghiên cứu Việt Nam học
Chương trình khảo sát Bách Cốc năm 2026 tiếp tục khẳng định định hướng của Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển trong việc gắn đào tạo sau đại học với nghiên cứu thực địa, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và đào tạo Việt Nam học.
Đặc biệt, đây là lần thứ tư liên tiếp Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển phối hợp với Trường Đại học Việt Nhật, ĐHQGHN tổ chức hoạt động khảo sát thực tế dành cho học viên cao học và nghiên cứu sinh. Qua mỗi năm, hoạt động ngày càng thể hiện rõ hơn giá trị của mô hình kết hợp giữa đào tạo – nghiên cứu – thực địa và hợp tác quốc tế.
Việc có sự tham gia và hướng dẫn của các học giả Nhật Bản, Hàn Quốc, cùng các nghiên cứu sinh quốc tế và Việt Nam, không chỉ tạo ra một môi trường học thuật đa quốc gia mà còn góp phần thúc đẩy đối thoại về phương pháp nghiên cứu Việt Nam từ nhiều nền tảng học thuật khác nhau. Danh sách đoàn năm nay có các thành viên đến từ nhiều trường đại học, cơ sở nghiên cứu trong và ngoài Việt Nam, trong đó có Đại học Quốc gia Kyoto, Đại học Việt Nhật, Đại học Osaka và các đơn vị thuộc ĐHQGHN.
Đối với Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển, hoạt động này cũng là một minh chứng cụ thể cho năng lực tổ chức các chương trình nghiên cứu, đào tạo và khảo sát có yếu tố quốc tế, đồng thời phát huy thế mạnh của Viện trong nghiên cứu Việt Nam từ cách tiếp cận liên ngành và Khu vực học.
Thông qua việc đưa học viên cao học và nghiên cứu sinh đến với những địa bàn nghiên cứu cụ thể, Viện không chỉ cung cấp thêm kiến thức thực tế mà còn góp phần hình thành năng lực nghiên cứu tại thực địa – một năng lực quan trọng đối với những người làm Việt Nam học. Từ quan sát, ghi chép, đặt câu hỏi, trao đổi với cộng đồng đến phân tích và kết nối các dữ liệu, người học được thực hành từng bước của quá trình nghiên cứu ngay trong môi trường sống thực tế.
Chương trình khảo sát Bách Cốc năm 2026 vì vậy không chỉ là một hoạt động ngoại khóa hay một chuyến đi thực tế, mà là một không gian học thuật mở, nơi tri thức trong lớp học được kiểm nghiệm bằng thực tiễn, phương pháp nghiên cứu được thực hành trên địa bàn cụ thể và các nhà nghiên cứu trẻ có cơ hội đối thoại trực tiếp với những học giả giàu kinh nghiệm cũng như cộng đồng địa phương.
Qua hơn 30 năm của Chương trình nghiên cứu Bách Cốc và qua bốn năm liên tiếp triển khai hoạt động hợp tác đào tạo – khảo sát giữa Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển với Trường Đại học Việt Nhật, mô hình này tiếp tục cho thấy giá trị của việc kết hợp nghiên cứu Khu vực học, đào tạo sau đại học, nghiên cứu thực địa và hợp tác quốc tế trong đào tạo thế hệ các nhà nghiên cứu Việt Nam học có năng lực tiếp cận Việt Nam từ thực tiễn, bằng tư duy liên ngành và trong đối thoại học thuật quốc tế.
Chương trình khảo sát kết thúc với những ghi nhận, tư liệu và trải nghiệm thực địa có giá trị, đồng thời mở ra thêm những câu hỏi và hướng nghiên cứu mới cho học viên cao học, nghiên cứu sinh và các nhà nghiên cứu tham gia. Đây cũng chính là ý nghĩa sâu xa của nghiên cứu thực địa: không chỉ giúp người học nhìn thấy thực tế, mà quan trọng hơn, giúp họ học cách đặt câu hỏi khoa học từ thực tế và trở lại với thực tế bằng những cách tiếp cận khoa học sâu sắc hơn.

Một số hình ảnh tại chương trình: